Hoe voorkom je RSI (repetitive strain injury)?

Een gastbijdrage van Tjarwin Bijl, oefentherapeut Cesar en coördinator chronisch pijn revalidatie bij Fysio Donders.

Wat is RSI?

Klachten aan het bewegingsapparaat ten gevolge van repeterend werk, komen nog steeds veel voor in Nederland. WRULD (Work Related Upper Limb Disorders), beter bekend als RSI of KANS, is de verzamelnaam voor klachten die zijn ontstaan in de bovenste extremiteit als gevolg van eenzijdige belasting tijdens het werk. Vooral het werken met toetsenbord en muis, maar ook herhalend werk zoals productiewerk leidt geregeld tot overbelasting van het lichaam. In feite blijkt ons lichaam dan onvoldoende opgewassen te zijn voor de gevraagde belasting.

Vanuit onze verre voorouders beredeneerd, is het niet zo gek dat groten getale mensen klachten ontwikkelen bij de moderne werkzaamheden zoals beeldschermwerk. Waar wij als mens vroeger vooral bezig waren met het zoeken naar voedsel, gaan we nu vooral zittend door het leven. Van activiteit naar passiviteit of beter gezegd beperkte activiteit, want zittend werken is voor armen, nek en schouders vaak behoorlijk intensief.

Om te begrijpen hoe WRULD ontstaat, moeten we verder inzoomen op de werking van ons lichaam. Een spier wordt sterker door een lichte overbelasting, gevolgd door voldoende rust waarin het weefsel kan herstellen. Doordat er meer gevraagd wordt van een spier dan de spier eigenlijk aan kan, ontstaat er op microniveau schade. De myosine- en actinefilamenten die zorgen voor de beweging van een spier gaan deels kapot. Gelukkig kan het lichaam dit prima herstellen en het herstel is zelfs zo goed dat de spier sterker wordt dan voor de belasting. Dit wordt ook wel het trainingsprincipe genoemd.

Training en herstel bij RSI

Goed herstel vraagt tijd en de juiste aanpak. Volledige inactiviteit in de herstelfase veroorzaakt namelijk verbindweefseling (littekenvorming) en is niet gunstig voor het herstel. Het is beter om lichte activiteit te onderhouden zodat het weefsel soepel blijft. Bovendien wordt daarmee de doorbloeding gestimuleerd wat de stofwisseling ten goede komt. Gedurende de hersteltijd waarschuwt ons lichaam voor te snel weer belasten in de vorm van pijn. Na bijvoorbeeld een goede sporttraining is er spierpijn waardoor we het even rustig aan doen. Overmatige stress heeft door de aanmaak van cortisol en adrenaline een negatieve invloed op het herstelproces met als gevolg dat de herstelduur verlengd wordt. Door een te veel aan stresshormonen blijft het lichaam in een soort werkstand staan en is er weinig aandacht voor herstel. Niet alleen fysieke maar dus ook mentale rust is geboden voor goed herstel.

Tijdens het werken met de computer worden vooral de spieren die de vingers aansturen belast, een soort training dus. Het zijn relatief kleine spieren die niet veel doorbloeding vragen waardoor het hart nauwelijks sneller gaat kloppen en de bloeddruk constant blijft. Door het spiergebruik ontstaan er echter wel afvalstoffen en omdat de doorbloeding niet toeneemt, kunnen er afvalstoffen achter blijven. Daarnaast zorgt de lichte training/belasting zoals eerder genoemd voor een beetje schade in het weefsel. Ook nu heeft een spier weer rust nodig om te kunnen herstellen. Als iemand teveel uren (zowel zakelijk als privé) achter de computer bezig is, heeft het lichaam onvoldoende tijd om te herstellen, met chronische overbelasting als gevolg. Forse overbelasting leidt snel tot klachten en lichte overbelasting zal meer tijd in beslag nemen voordat klachten ontwikkelen. Het effect stapelt zich op en de klacht sluipt er als het ware in.

Voorkomen is beter dan genezen

Om dit soort klachten te voorkomen, moet er gekeken worden naar twee hoofdfactoren; de belasting en belastbaarheid. Als die twee factoren in evenwicht zijn, blijven klachten uit. Laten we eerst ingaan op de factor belasting. De ‘schade’ als gevolg van de belasting tijdens een werkdag moet niet groter zijn dan de tijd die het lichaam krijgt om te kunnen herstellen. In het geval van kantoorwerk op normale kantooruren is de hersteltijd de avond en de nacht. Een werkdag mag maximaal zoveel ‘schade’ opleveren, als het lichaam in die tijd kan herstellen.

Wanneer er klachten ontstaan, kunnen we concluderen dat de belasting te hoog is ten opzichte van hersteltijd. In dit geval is het van belang om zo veel mogelijk aanpassingen door te voeren die de belasting kunnen verlagen of de hersteltijd moet ruimer worden. Dat laatste is vaak niet praktisch omdat de baas verwacht dat er de volgende dag weer gewerkt wordt. Ergonomische aanpassingen en houdingsadvies zijn echter vrijwel altijd toe te passen. Tegenwoordig zijn hier erg veel mogelijkheden in, alleen vraagt het wel deskundig advies. Dikwijls wordt er gepoogd om te werken met protocollen en richtlijnen, maar het blijft altijd maatwerk, juist omdat ieder persoon uniek is. Ook komt het te vaak voor dat een werkplekonderzoek zich beperkt tot alleen de werkplek. Een week heeft 168 uur en 40 uur (fulltime dienstverband) is nog geen kwart daarvan. Het gaat er niet alleen om wat de werkbelasting is maar ook wat de andere 128 uur gebeurt. Als iemand na het werk en in het weekend uren lang onderuit gezakt op de bank met de tablet of telefoon bezig is, kan de oplossing wel eens buiten het werkdomein vallen.

RSI verhelpen en behandelen

Een andere manier om de belasting te verlagen is door het lichaam minder eenzijdig te gebruiken. Er worden zo meerdere spiergroepen aangesproken waardoor de belasting verdeeld wordt. Bovendien is ons lichaam ook simpelweg niet gemaakt om langdurig stil te zitten. Niet voor niets wordt zitten het nieuwe roken genoemd. Gelukkig komt het steeds vaker voor dat zitten met staan afgewisseld wordt of dat er zelfs gefietst en gewandeld wordt achter de computer. Daarmee is het excuus ‘geen tijd voor sport’ ook meteen opgelost. Bewegen zorgt eveneens voor een verhoogde hartslag waardoor afvalstoffen sneller worden afgevoerd en voedingsstoffen sneller hun bestemming bereiken.

De tweede hoofdfactor is de belastbaarheid en die hangt o.a. af van de getraindheid (kracht en conditie), leeftijd, geslacht, mentale weerbaarheid, biometrie, voeding, etc. Veel van deze factoren kunnen we zelf beïnvloeden. Een sterk en gezond lichaam zal veel minder vatbaar zijn voor ellende dan een zwak lichaam. Het is onze eigen verantwoordelijkheid om goed te zorgen voor ons lichaam. Goede voeding, voldoende bewegen en mentale gezondheid, kunnen een groot verschil maken.

Kortom: klachten aan de bovenste extremiteit die veroorzaakt zijn door eenzijdige overbelasting zoals het veelvuldig werken met de computer, kunnen goed behandeld worden mits er breed gekeken wordt naar de belasting en belastbaarheid.

"Als oefentherapeut Cesar zie ik veel mensen met deze klachten. Met goede adviezen voor houding en beweging naast ergonomische aanpassingen, kunnen veel van deze klachten verholpen worden. Maar liever zie ik dat klachten überhaupt niet ontstaan en dat is iets waar nog veel winst te behalen is."